A partir de 12 de febrero de 2016, en la Galería del arte
Contemporaneo del Museo “Mansion de Carvatianes” en Gorlice, en la sala de
Vladimir Kunz se podría ver una exposición de escultura de María Cukier[1]. La
escultora proviene de Zakopane y es graduada del Complejo local de las Escuelas
de Arte Antonio Kenar, y luego la Academia de Bellas Artes de Varsovia, donde
se graduó de la Facultad de Escultura. El diploma obtenió en el taller de
escultura del profesor Adam Myjak.
Fot. Paweł Nowicki
Las obras que se presentan en la exposición sorprenden de
un extraordinario tratamiento del material – en este caso la madera. Referencia
alusiva a la tradición popular ha sido aqí muy fuertamente contrastada con la severidad
de abstracto moderno y los elementos específicos de lo concreto se utilizaron
como pretexto para la construcción de nuevos significados.
Utilizda en en una obra, clara, cruda, madera desnuda trae
a la mente la delicadeza del cuerpo femenino. Alza la forma esbelta,
ligeramente arqueada como una costilla de Adán, en su apogeo la parte que toma
forma geometrizada de ligeramente retorcida como unas modernas construcciones. En
la parte inferior de la composición emerge la tradicional vasija doméstica – calabaza
de la leche, – un accesorio de la madre muy antigua, prehistorica. En español
existe una afinidad entre las palabras de
la madre – “madre” y la madera– “madera” (a diferencia del árbol – un arbol que crece) aquello que se ha hecho, lo que se prestó, dió sus tejidos
para dar, crear la forma. Lo que “mortificó", para estar en la vida ordinaria,
todos los días y lo que puede ser humilde y parecer imperceptible. Por otra
parte, la noción de materia se deriva
de la palabra griega ύλη, que
literalmente significa la madera – el material para el
carpintero que construye un mueble, barco... La artista parece derivar toda su
casa de un material de madera. El claro material demuestra su capacidad, una
vez convertiendose en una paleta de pintor, una vez a tablero de la cocina en
la que se corte las hojas verdes, para que finalmente evolucionr hacia las formas que asemejan a
los experimentos grotescos de los surrealistas.
Fot. Paweł Nowicki
Una parte muy importante de la
exposición ocupa la ropa de cama, hecha de madera con extrema precisión
hiper-realista. En ellas hay un absurdo natal, absurdo de la visión artistica
de Witkacy – almohadas y colchas de madera, – almohadas de "Zakopane".
La madera formada con cincel de la autora imita las formas de suavidad y
delicadeza aparentemente acogedora vista desde la distancia. Sin embargo,
cuando nos acercamos demasiado cerca, tratando de tocarla, nos espera una
decepción. Ahí es donde reside el tipo de intriga al mismo tiempo la paradoja, lo que lleva el concepto artistico de
la escultora en las áreas cercanas de la imaginación de Slawomir Mrozek, o la
ya mencionada de St. I. Witkiewicz. También existen otras posibilidades para la
interpretación de objetos escultóricos de María Cukier. Impresos, como formas
de plastilina en almohadas de madera, hacen buscar o adivinar la continuación
de esta realidad que apenas se sugirió. Ante nosotros dos almohadas apiladas
una junto a la otra, nos hacen suponer un vinculo intimo entre dos personas. ¿Es
la sugerencia de que sólo que observamos desde una distancia – en las relaciones
humanas es cálido y suave? Es tal vez una sutil paráfrasis de una mención
filosófica sobre los dos puercos que sin poder hacer nada, tratan de abrazarse
cuando están fríos. La vida en los dos puede ser dura. El claro colr de la
madera natural de la ya mencionada obra se contrasta con otra almohada de color
ocre oscuro, que está al lado, separada con un agujero “conseguido llorando a
través."¿Infierno del insomnio,
y tal vez la soledad?
Fot. Paweł Nowicki
Métodos
abreviados del pensamiento y síntesis, alegre color, madera natural, formas de
luz transparente construyen en breve una parábola sobre la casa, sobre ewige Wieblichkieit ... pero también de
las paradojas de la naturaleza humana. Se suena aquí un tono de pesimismo un
poco de de Pascal y Schopenhauer.
Se puede esperar que el trabajo escultórico de María
Cukier, llena de sensibilidad y penetrante intuición artística, se va a desarrollar
aún más – a pesar de que la artista ya ha sido titulada de numerosos premios
europeos – porque ella está al principio de su camino creativo.
Paweł Nowicki
[1]Maria
Cukier nació en el año 1986, en Varsovia, vive y trabaja en Zakopane. También
estudió en la Academia di Belli Arti di Carrara, Italia, y pocos años pasados
en España. Maria Cukier jest laureatką wielu nagród i wyróżnień
w konkursach rzeźbiarskich w Hiszpanii, Włoszech i Francji. María azúcar es una premio de muchos certamenes en escultura
en España, Italia y Francia. Presentó
sus obras en numerosas exposiciones individuales y colectivas en España,
Polonia, Italia, Gran Bretaña y los Estados Unidos. Ha participado en numerosos
simposios internacionales y escultural plein-aire, Polonia, Alemania, Francia,
Italia y España, y sus obras se encuentran en muchos lugares públicos de las
ciudades europeas.. Recientemente, se ejecuta una carpintería para las personas
con deficiencia mental PSOUU en Zakopane.
Od 12 lutego 2016 r. w Gorlickiej Galerii Sztuki “Dwór
Karwacjanów” w sali im. prof. Włodzimierza Kunza można było oglądać wystawę rzeźby Marii Cukier.[1]
Artystka pochodzi z Zakopanego i jest absolwentką tamtejszego Zespołu
Szkół Plastycznych im. Antoniego Kenara, a następnie Warszawskiej Akademii
Sztuk Pięknych, gdzie uzyskała dyplom na Wydziale Rzeźby w pracowni prof. Adama
Myjaka.
Prace zaprezentowane na
wystawie zaskakują niezwykłym potraktowaniem tworzywa, w tym przypadku
drewna. Aluzyjne nawiązanie do ludowej tradycji zostało tu dość mocno skontrastowane nowoczesnym rygorem
abstrakcyjnej koncepcji, a konkretne przedmioty użyte zostały jako pretekst do
budowy nowych znaczeń.
fot.. P. Nowicki
Użyte
w jednej z prac jasne, surowe,nagie drewno przywodzi na myśl delikatność kobiecego ciała.
Strzelista i smukła forma, nieco łukowata jak żebro Adama, w swej szczytowej
partii przybierazgeometryzowaną formę –
lekko skręcona niczym nowoczesne konstrukcje. U dołu kompozycji wyłania się z
niej tradycyjne naczynie domowe – tykwa na mleko, rekwizyt pramatki. W języku
hiszpańskim istnieje powinowactwo między słowami lamadre – matka i la madera – drewno, (przeciwieństwie do
drzewa rosnącego – el arbol) – to, z
czego coś zostało zrobione, to co użyczyło swojej tkanki do uformowania
kształtu. Tego co „umartwiło” się by, być
w zwyczajnej codzienności na co dzień może niezauważalne.Skądinąd pojęcie materii wywodzi się od
greckiego słowa hyle, które dosłownie
również znaczy drewno – materiał dla
cieśli budującego dom, statek… Artystka zdaje się wyprowadzać z drewnianego tworzywa
cały swój dom. Jasny materiał demonstruje
swe możliwości, raz stając się paletą malarską, raz kuchenną deską na której, sieką nać zieloną, w końcu ewoluuje w
stronę form groteskowych przypominających eksperymenty surrealistów. Ważną
cześć ekspozycji zajmują drewniane poduszki, wykonane z niezwykłą
hiperrealistyczną precyzją. Jest w nich rodzimy, Witkacowski absurd drewnianych
poduszek – poduszek „zakopiańskich”. Drewno ukształtowane dłutem autorki imituje
miękkość i delikatność pozornie przytulnej
formy widzianej z oddali. Jednak, gdy podejdziemy zbyt blisko, próbując jej
dotknąć, następuje rozczarowanie. W tym
tkwi swoisty suspens zarazem
paradoks, który przenosi koncept artystyczny autorki w rejony zbliżone dowyobraźni Sławomira Mrożka, czy wspomnianego
już St. I. Witkiewicza. Są też inne możliwości interpretacji rzeźbiarskich
przedmiotów Marii Cukier. Odciśnięte, niczym w plastelinie kształty w drewnianych
poduszkach, każą poszukiwać, czy też domyślać się dalszego ciągu tej ledwie
zasugerowanej rzeczywistości. Przed nami
dwie poduszki ułożone obok siebie, każą
domniemywać intymną więź dwojga ludzi. Czy to sugestia, że tylko z daleka w
związkach międzyludzkich jest ciepło i miękko? Może to subtelna parafraza
filozoficznej wzmianki o jeżozwierzach, które bezsilnie starają się do siebie
przytulić, gdy jest im zimno. Życie we dwoje potrafi być twarde. Jasny naturalny
kolor drewna wspomnianej pracy kontrastuje z osobno leżącąpoduszką w kolorze ciemnej ochry, z otworem „wypłakanym
na wylot”. Piekło bezsenności, a może samotność?
Syntetyczne
skróty, pogodny, naturalny kolor drewna, przejrzyste lekkie formy budują w
skrócie przypowieść o domu, o ewige
Wieblichkieit….ale też o paradoksach natury ludzkiej. Pobrzmiewa tu nuta pesymizmu
trochę z Pascala i Schopenhauera.
Można
mieć nadzieję, że twórczość Marii Cukier pełna wrażliwości i przenikliwej
artystycznej intuicji, rozwinie się jeszcze efektowniej, bo przecież artystka,
choć już utytułowana licznymi europejskimi wyróżnieniami – jest przecież na
początku drogi.
Paweł Nowicki
[1]Maria Cukier - ur. w 1986 w Warszawie,
obecnie mieszka i pracuje w Zakopanem. Studiowała również w Academia di Belli
Arti di Carrara, we Włoszech, a także przez kilka lat spędziła w Hiszpanii.
Maria Cukier jest laureatką wielu nagród i wyróżnień w konkursach rzeźbiarskich
w Hiszpanii, Włoszech i Francji. Swoje prace prezentowała na wielu wystawach
indywidualnych i zbiorowych w Hiszpanii, Polsce, Włoszech, Wielkiej Brytanii i
Stanach Zjednoczonych. Brała udział w wielu międzynarodowych plenerach i
sympozjach rzeźbiarskich, w Polsce, Niemczech, Francji, Włoszech i Hiszpanii,
jej prace znajdują się w miejscach publicznych wielu miast europejskich. Od
niedawna prowadzi pracownię stolarską dla ludzi z upośledzeniem umysłowym w
PSOUU w Zakopanem.
Zdjęcie okularów greckich z oczu nowoczesnego rzeźbiarza pomogło mu (…) uświadomić sobie znaczenie materiału, w którym pracuje, myśleć i tworzyć w tym materiale, rzeźbiąc w nim wprost, mając dlań takie zrozumienie i sympatię, by nie dopuszczać do popełniania gwałtu na jego naturalnej strukturze i nie osłabiać go; widzieć, że rzeźba w kamieniu powinna wyglądać jak kamień, że upodabnia jej do krwi i ciał, włosów i zagłębień na policzkach jest zniżaniem się do poziomu magika cyrkowego.
Henry Moore
11 marca 2011 w Ośrodku Konferencyjno-Wystawienniczym „Kasztel w Szymbarku” odbyło się uroczyste otwarcie wystawy rzeźby i malarstwa zatytułowanej WOKÓŁ FIGURY. Ekspozycja ta obejmuje prace artystów związanych z warszawską Akademią Sztuk Pięknych: Macieja Aleksandrowicza, Stanisława Bracha, Piotra Gawrona, Zofii Glazer-Rudzińskiej, Małgorzaty Gurowskiej, Hanny Jelonek, Andrzeja Kokoszy, Marka Kowalskiego, Mieczysława Kozłowskiego, Zbigniewa Piotra Lorka, Jakuba Łęckiego, Andrzeja Łopińskiego, Antoniego Janusza Pastwy, Romana Pietrzaka, Rafała Rychtera, Jarosława Skoczylasa, Krzysztofa Sokoła, Grzegorza Witka, Mariusza Woszczyńskiego i Romualda Woźniaka.
Zebranych powitał Zdzisław Tohl, dyrektor Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach. Pośród honorowych gości znalazł się Wicestarosta Powiatu Gorlickiego, Karol Górski.
***
W wiosennym zmierzchu jasna bryła kasztelu ukazuje swą sylwetkę na tle górskiego horyzontu. Wilgotne powietrze pachnie topniejącym śniegiem. Od rzeki ciągnie dokuczliwy chłód. Przy wejściu do zamku posadzono jakieś niskie krzaczki, z których pewnie wyrośnie kiedyś renesansowy żywopłot. Krople na gałązkach stoją nieruchomo. Myśląc o renesansie zwykle miałem przed oczyma letnie popołudnie, kiedy brzęczą pszczoły, szczęśliwe dzieciństwo, drogę w stronę zachodzącego słońca. Teraz próbuję sobie wyobrazić lipę Kochanowskiego, ale taką zimową, bez liści, gdy zacina rozpaczliwy deszcz. Na czas, w którym żyjemy także patrzymy przez zdradliwe klisze. Borges pisał o Awerroesie, który będąc muzułmaninem nie mógł pojąć istoty teatru.
Jesteśmy w Szymbarku, w nowo otwartym oddziale muzeum, w ośrodku wystaw artystycznych. Wiele lat trwała rekonstrukcja dworu wraz z jego obejściem. To co udało się konserwatorom i budowniczym zdaje się imponujące. Wystawa mieści się w dworskiej oficynie, bo tak nazwano przestronny budynek, który niegdyś mógł być wozownią, stodołą? W każdym razie wchodzi się doń przez wjazdowe wrota, a brak ogrzewania świadczy o tym, że na pewno nikt tu nigdy nie mieszkał. Tak przynajmniej wynika z rekonstrukcji. Jest moda, aby galerie sztuki, koncerty urządzać w surowych sceneriach. Nie koniecznie musi to być postindustrial. W każdym razie chodzi o to, by prace artystów prezentować w przestrzeniach kontrastujących z tradycyjnym pojmowaniem sztuki. Jest w tym jakaś autoironia, coś w duchu Herberta. By myśląc o sprawach na prawdę ważnych nie zapominać o cenach wina, i widząc jasny kształt nie wypierać się jego mrocznej strony, trochę ku przestrodze ale też w poszukiwaniu pełni. Mamy świadomość, że to, co potrafimy sobie wyspekulować, wyrasta z niezgłębianego morza oddziaływań szerszych niż samo myślenie a ludzka wrażliwość i wyobraźnia pną się jak bluszcz po skorupach minionego życia.
Wewnątrz w łagodnym świetle z plazmowego telewizora, który stoi pod ścianą, słychać śpiew flamenco. Telewizor w galerii? Nowoczesny gadżet mówi nam, że prawdą dzisiejszego świata jest medialna chwilowość. Skądś przychodzi wspomnienie martwej natury Jana D. de Heema – świeże brzoskwinie, nieukończony list z krucyfiksem i czaszką, na błękitnej tasiemce zegarek (wówczas cud techniki), bukiet świeżych kwiatów, nawet kropla rosy… Ale dla ulotności dzisiejszego świata alternatywą nie jest boska wieczność lecz nieskończona multiplikacja, chaos, kakofonia.
Bryły geometryczne zawsze wyrażały idealny ład. Greckie słowo eidos, od którego pochodzi termin idea, oznacza po prostu wygład, kształt. Matematyczna idealizacja wiąże się nieodłącznie z wizualną oczywistością. Każdy, kto po dłuższym namyśle zdołał rozwikłać trudny problem wie, że zrozumieć to znaczy „zobaczyć”. Cud rozumienia polega na tym, że pośród chaosu w końcu udaje się nam ujrzeć porządek, model, kształt. W pojęciach zawsze zawiera się element ogólności. Grecka rzeźba starała się uchwycić to co powszechne, wieczną prawdę rzeczy. Tak więc to, co jednostkowe, konkretne zarazem niepowtarzalne nie mieściło się w kanonie sztuki. Tak było przez stulecia, choć różnie pojmowano status tego, co ogólne. Zadaniem dzieła było odzwierciedlać porządek istotowy, czyli to co zawiera się w pojęciu. Ale dziś mamy świadomość, że ludzkie życie, nie da się ustalić, zdefiniować ani wyłożyć za pomocą abstrakcyjnych pojęć. Egzystencjalizm znalazł swe odzwierciedlenie również w kreacjach rzeźbiarzy. Za jednego z najwybitniejszych artystów zaliczanych do tego nurtu zwykło się uważać Adama Myjaka. Wśród prac zaprezentowanych na wystawie w Szymbarku da się odnaleźć wiele, którym bardzo bliski zadaje się duch jego twórczości. Stąd okaleczone materie, surowe struktury, tworzywo potraktowane „dosłownie” w swoim tu i teraz, kreacje przemawiające przez swą bezpośrednią, wręcz magiczną obecność. Rzeźba – uformowany materiał nie jest znakiem, za którym kryje się jakaś abstrakcyjna prawda – znaczenie. Rzeźba jest faktem, który krzyczy, milczy „uporczywie jest” i swoją obecnością kokietuje, intryguje to znaczy wikła nas w metafizyczną intrygę z innymi rzeczami. Do tego nurtu twórczości należy zaliczyć prace Grzegorza Witka - cykl zatytułowany Dialog oraz usytuowaną w centralnej części sali Tożsamość.
Widzimy drewniany element - zarys ludzkiej stopy umieszczony wewnątrz metalowej klatki. Drewno i metal mieszają się ze sobą, jak gdyby wyrosły razem na wspólnym podłożu i były przejawem pierwotnej kosmicznej arche. Czy są parą przeciwieństw, która istnieje od zawsze? Drewno ze swą „ciepłą” fakturą, miękkie, niegdyś żywe stoi w opozycji do metalu, który zdaje się wyrażać zimny ład i dyscyplinę. Drewno „niezdarnie” ociosane, wydaje się ludzkie wobec przemyślnej konstrukcji tworów intelektu. Życie spętane przez cywilizację, bierna materia (hyle czyli drewno) nienadążająca za wymaganiem formy? Ale przecież człowiek jest twórcą formy.
Nie jest rzeczą interpretatora ustalanie sensu dzieła tak, jak gdyby stanowiło ono rebus do rozszyfrowania. Dzieło ma promieniować wielością odniesień tak, jak diament obracany w dłoni, połyskuje wielobarwnymi refleksami światła. Zresztą nawet takie „literackie” próby odczytania rzeźby nigdy nie powinny przesłonić widzialnego tworzywa, jej faktury – prawdy materiału.
Hanna Jelonek, "Indeks haseł"
Z głębi wyłania się praca Andrzeja Kokoszy zatytułowana Pamięć przestrzeni. Z pewnej odległości wygląda jak dwa białe żagle poruszające się z wolna wokół wspólnej osi. Podchodząc bliżej, widzimy że jest to stelaż zbudowany z metalowych pałąków, na których rozpięte są dwa białe ekrany. Z przeciwległych rzutników podpiętych wewnątrz tej konstrukcji wyświetla się film. Całość obraca się w powolnym rytmie a na ekranach przesuwa się z wolna odchodzący obraz. To, co wyświetla się na dwóch płaszczyznach, to perspektywa jaka rozpościera się w polu widzenia obserwatora, który idzie pieszo. Widzimy cmentarny, mur drzewa pozbawione liści. Jest martwa pora roku – późna jesień, a może przedwiośnie. Świeci słońce lecz jego blask podkreśla tylko obcość wszystkich rzeczy. Jest jak w powieściach Kafki - minimum scenografii, znaki jak w algebrze, a przyroda ze swym cyklicznym kwitnieniem i wzrostem zdawałaby się tylko zbędnym pustosłowiem, przedrzeźnianiem bytu.
Jest coś z barokowej gry zwierciadeł w konstrukcji Kokoszy. Ten zagadkowy mechanizm stara się „imitować” ludzki sposób bycia - pewien aspekt doświadczenia, jego strukturę, dynamizm, narracyjność. Prawdą nas samych jest to, co widzimy „idąc przez życie” i co odkłada się w naszej pamięci. Zawsze znajdujemy się przecież w środku swego ruchomego horyzontu – od narodzin po śmierć. Jednak praca Kokoszy jest przede wszystkim rzeźbą, na którą trzeba patrzeć pod kątem tworzywa, kształtu i aranżacji przestrzeni. „Literackie” przesłanie obrazu, problem gnozeologiczny (prawda widzenia jako temat sztuki) - tak błyskotliwie uwikłane w zamysł konstrukcyjny, nie powinny przesłaniać czysto rzeźbiarskich walorów tej kreacji.
Indeks haseł Hanny Jelonek daje się odczytać jako pewien koncept, który ma sugerować daremność naszej wiedzy, jałową uczoność. Ludzka głowa sklejona z setek warstw papieru sprawia wrażenie martwej, ślepej, jakby owrzodziałej. Jest odpychająca i jakaś tępa bezwzględność da się wyczytać w jej rozmytych rysach. Wielki Biurokrata? Tyran? Duża jest ta głowa, ale podejrzanie lekka, zbyt lekka by udźwignąć ciężar odpowiedzialności, za to dość pojemna by przyjąć pokrętne sofizmaty, złą kazuistykę. Czy wywodzi się z kancelarii kafkowskiego Procesu? A może mogłaby być głową Eichmana z „banalności zła”? Ale może autorka chce nam tylko oznajmić, że życie jest tekstem do interpretacji, że wszystkie listy, zapiski, kartki pamiętników zaschną w nas na koniec… Ile możliwych życiorysów mieści ludzki los; ile wersji zdarzeń?
Na uwagę zasługuje również Dal Macieja Aleksandrowicza. Widzimy postać żołnierza, który przez lornetkę spogląda na mur wyrastający przed nim na odległość ręki. Żołnierz i mur są wykonani z tego samego tworzywa i stanowią nierozdzielną całość. Gładka powierzchnia w kolorze ochronnym, nowoczesna schludność, banalność postaci pogłębiają tylko poczucie absurdu. To czego się domyślamy, to fiasko ludzkich dążeń, dramat osaczenia, niemożność przedarcia się poza krąg własnych projekcji i złudzeń. Przypominają się wersy Eliota: Każdy w więzieniu swym myśli o kluczu myśląc o kluczu potwierdza więzienie… Wszyscy też pamiętamy Paragraf 22 a z Księgi Hioba pochodzi ukazanie życia ludzkiego jako wojny.
W podobnym duchu da się odczytać Andrzeja Łopińskiego pracę Bez tytułu. Ostry cios kamienia o surowym kształcie, długi niczym odwrócone ostrze sprawia wrażenie, że jest tworem naturalnym, niemal nie tkniętym inwencją rzeźbiarza. Skraj urwiska a może kamienny „negatyw” skalnej rozpadliny z sylwetką człowieka, który stoi na krawędzi. Cóż więcej dodać, by nie popaść w jałowy komentarz…
Nie jest moją intencją opis wszystkich rzeźb i obrazów zgromadzonych na wystawie. Piszę o tym, co pozostało w mojej pamięci. Mijajmy w życiu tyle miejsc, przedmiotów i gromadzimy wspomnienia równie wyrywkowe, które składają się potem na naszą tożsamość.
Dzieło sztuki jest zawsze pewną kondensacja sensu, która jest nam dana jako pewien dar. Coś do nas mówi, sugeruje tajemnicę, stawia pytania i oczekuje odpowiedzi. Pisząc o sztuce, próbuję nazwać to, co zobaczyłem, by w ten sposób odwdzięczyć się, nie pozostać głuchym…
Paweł Nowicki
Tekst opublikowany za zgodą Muzeum „Dwory Karwacjanów i Gładyszów” w Gorlicach. Wcześniej umieszczony na stronie:
